Böbrek Taşı: Belirtileri, Nedenleri, Türleri ve Tedavisi

Böbrek taşı, böbrek veya idrar yolu içinde oluşan sert, kristalize bir mineraldir. Böbrek taşlarının tıp dilindeki adı nefrolitiazisdir. Her 20 kişiden biri hayatının herhangi bir zamanında en az bir kere böbrek taşı geliştirmektedir.
Böbrek taşları, idrar hacminde azalma yaşandığında veya idrarda kristal oluşturucu maddeler fazlalaştığında oluşur. Dehidrasyon da böbrek taşı oluşumu için büyük ve tehlikeli bir etkendir.
Böbrek taşlarının büyük bir kısmı bol sıvı alımıyla birlikte 48 saat içinde idrar yoluyla dışarı atılabilir ve herhangi bir tedaviye gerek duyulmaz.

Böbrek Taşı Oluşumunun Belirtileri

⦁ Sırtta, karında veya yanlarda son derece şiddetli ağrı. Böbrek taşı düşüren bazı kişiler bu ağrıyı doğum yapmaya benzetmektedir. Ayrıca derin bir bıçak kesiğine benzetildiği de görülmüştür.
⦁ Böğürde genellikle şiddetli ağrı ve idrarda kan bulunması.
⦁ Mide bulantısı ve kusma.
⦁ İdrar yaparken ağrı veya yanma hissi.
⦁ Ateş ve titreme. Bu, böbreğinizde veya idrar yolunuzda ciddi bir enfeksiyon olduğunu göstermektedir.

Böbrek Taşı Oluşumunun Nedenleri

İdrarınızda ürik asit, kalsiyum ve oksalat gibi yüksek konsantrasyona sahip kimyasallar fazla miktarlarda bulunduğunda bunlar birleşerek kristaller oluşturabilir. Daha sonra kristaller birleşerek “taş” olarak adlandırdığımız bir veya daha fazla sert birikintiye dönüşebilir. Böbrek taşı oluşumunun başlıca nedenleri şunlardır:

⦁ Dehidrasyon: Ana neden yetersiz sıvı alımıdır. Vücutta hidrasyonun sağlanamaması idrarın yüksek yoğunluğa ulaşmasına ve kristal oluşumuna neden olabilir.
⦁ Diyet Faktörleri: Ispanak, patates, fıstık veya çikolata gibi oksalat açısından son derece zengin gıdaların aşırı miktarda tüketilmesi böbrek taşı oluşumunu tetikleyebilir. Ayrıca taşlar, aşırı tuz veya hayvansal protein tüketiminden de kaynaklanabilir.
⦁ Aile Geçmişi: Böbrek taşlarının arkasındaki bir diğer faktör de genetik yatkınlıktır. Aile geçmişinde böbrek taşı rahatsızlığı olan hastalar daha büyük bir risk altındadırlar.
⦁ Tıbbi Durumlar: Obezite ve inflamatuar bağırsak hastalığı gibi tıbbi rahatsızlıklar böbrek taşı olasılığını artırır. Hiperparatiroidizm gibi metabolik bozukluklar da taş oluşumuna yol açabilir.
⦁ Yaş ve Cinsiyet: Böbrek taşları kadınlara kıyasla erkeklerde daha yaygındır. Yaşla birlikte böbrek fonksiyonu değişir ve bu da riskin artmasına neden olur.
⦁ İdrar Yolu Enfeksiyonları: Enfeksiyonlar da taş gelişimini teşvik edebilir. İdrar içeriğinde bakteri kaynaklı değişiklikler böbreklerde taş oluşumuna neden olabilir.

Böbrek Taşı Türleri

Böbrek taşları genellikle beş türe altında toplanır. Beslenme şeklinize ve aile geçmişinize bağlı olarak, belirli böbrek taşı türlerini geliştirme riskiniz daha yüksek olabilir. Şimdi farklı böbrek taşı türlerine bakalım:

⦁ Kalsiyum Oksalat Taşları: Böbrek taşlarının çoğunluğu kalsiyumdan, çoğunlukla da kalsiyum oksalattan oluşur. Karaciğeriniz zaten her gün oksalat üretmektedir. Birde gıdalar yoluyla aşırı emilimi söz konusu olabilir. Böbrek tübüler asidozu gibi metabolik bozukluklar da bu tür taşların oluşma olasılığının artmasını sağlar.
⦁ Kalsiyum Fosfat Taşları: Kalsiyum fosfat taşlarının oluşma nedeni, üriner sistemin düzeninin bozulmasıdır. Sıklıkla kalsiyum oksalat taşları ile aynı anda gelişen bu taş türüne böbrek veya idrar problemleri neden olabilir.
⦁ Ürik Asit Taşları: Bu tür böbrek taşlarına yaygın olarak rastlanır. Çok miktarda pürin (etlerde bolca bulunur) tüketimi, monosodyum ürat sentezini artırır. Bu da kristalleşme ihtimalini artırır ve taş oluşumuna nede olur. Bu tür taşlar genellikle genetik bir yatkınlığı arkasında barındırır.
⦁ Strüvit Taşları: İdrar yolu enfeksiyonlarının neticesinde oluşuverirler. Bu taşlar genellikle çok az belirtiyle ortaya çıkar ve hızla büyürler. Genelde çok büyük taşlar oluşturdukları için kurtulması oldukça zorludur.
⦁ Sistin Taşları: Böbreklerin belirli bir amino asidi çok fazla salgılamasıyla ortaya çıkar ve genellikle genetiktir.

Böbrek Taşları ile İlişkili Risk Faktörleri

⦁ Genetik faktör böbrek taşına yakalanma riskinizi artırır, böbrek taşı olan kişilerin yüzde kırkının akrabalarında da böbrek taşı vardır.
⦁ Vücudunuzda yukarıda da bahsettiğimiz bazı minerallerin fazlaca bulunması, taş oluşum riskinizi arttırmaktadır.
⦁ Fazla kilolu olmak çoğunlukla böbrek taşı oluşumunu tetiklemektedir.
⦁ Aşırı hayvansal protein tüketimi kanınızdaki ürik asit miktarını arttırmaktadır, bu da oldukça sancılı bir hastalık olan guta neden olur. Bu aynı zamanda kanı filtreleme işini üstlenen böbreklerde taş oluşum riskini yükseltir.
⦁ Bazı gastrik bypass ameliyatları taş oluşumuna neden olabilmektedir.
⦁ Bazı böbrek hastalıkları (polikistik böbrek hastalığı vb.) sizi böbrek taşı oluşumuna daha yatkın hale getirebilir.

Böbrek Taşlarını Önlemek İçin Bazı İpuçları

⦁ Diyetinize dikkat edin ve ilaçlarınızı size reçete edildiği şekilde alın.
⦁ Bol bol su için. Özellikle egzersiz yaparken susuz kalmayın.
⦁ Kolalardan uzak durun. Bu içeceklerin fruktoz ve fosfat içeriği yüksektir ve böbrek taşına yol açabilirler.
⦁ Sodyum klorür, monosodyum glutamat (MSG) ve sodyum nitrat gibi yüksek miktarda bileşen içeren gıdalardan uzak durmaya çalışın.
⦁ Yiyeceklerinizi akıllıca seçin. Diyetinizde ıspanak ve fındık bulundurmak genelde faydalıdır. Ancak kalsiyum oksalat taşlarınız varsa veya oluşturma riskiniz fazlaysa, doktorunuz oksalat oranı yüksek gıdalardan kaçınmanızı söyleyebilir.
⦁ Özellikle genetik açıdan risk altındaysanız süt ürünleri ve hayvansal proteinden mümkün olduğunca kaçının.
⦁ Sitrat, böbrek taşlarını önlemeye yardımcı olur. Limonların birçok türü sitrat açısından zengindir, bu nedenle bol bol tüketin.
⦁ Her şeyde ölçülü olmak genellikle en iyisidir. Kalsiyum tüketiminde de bu geçerlidir. Doğru miktarda kalsiyum, sindirim sisteminde taşa neden olabilecek diğer maddeleri egale edebilir. Ancak çok fazlası kalsiyum oksalat taşlarına yakalanma olasılığınızı arttırmaktadır.
⦁ Kilonuza çok dikkat edin. Araştırmalar, aşırı kilolu olmanın böbrek taşı riskinizi artırdığını göstermiştir.

Böbrek Taşlarının Tanısı ve Tedavisi

Böbrek taşlarının teşhisi en iyi ultrason, intravenöz pyleografi (IVP) veya CT taraması kullanılarak gerçekleştirilir. Böbrek taşlarının çoğu zamanla üreterden mesaneye kendiliğinden geçecektir ve dışarı atılacaktır.

Tedaviler, ağrı kesicileri ve bazı durumlarda idrar akışını kolaylaştıran ilaçları içerir. Ağrı kesiciler yeterli olmadığında Ketorolak (Toradol) veya narkoz ağrı kontrolü için kullanılabilir. Gerekirse, üreterden mesaneye kendi kendine geçmeyen taşlar için litotripsi veya diğer cerrahi teknikler kullanılabilir. Litotripsi, taşları parçalayarak çıkarmak adına yapılan bir işlemdir. Ekstrakorporeal şok dalga litotripsi (ESWL), böbrek taşları ve safra taşlarının vücuda delik vb. açılmadan parçalandığı bir tedavidir.